R¡¹à} "³Îå} R¡[ÎKã ³[ošå[¹ [k¡ìÚi¡¹ # 40
|
When he began asking himself the difficult questions, it marked a turning point in his creative journey. ³¹³ "[γv¡û¡>à ³ÒàB¡ã "ìšàA¡šà ³šà¤å}ƒà 'ìJàÚKã Òü>àA¡ JåÀ¤à 'ìJàÚKã Åv¡û¡³ *Òü[¹¤à A¡¹W¡ì¹º šàìó¡à¢ì³X, [¹Wå¡ìÚº ³Úà³ "[Î t¡à>>¤à ÒàÚ\[Jú ³ÒàB¡ã "ìšàA¡šà Aá[ÎìA¡º ³[ošå¹ã ƒàXA¡ã P¡¹ç¡ [=Úà³ t¡¹ç¡>A塳à¹>à ët¡àR¡à> ët¡àR¡à>¤à P¡¹ç¡ ³Úà³ "³à ÒàÚƒå>à ³Ú峃à ëA¡ïƒå>à >t¡ Î[S¡v¢¡>, ëW¡àìºà³, #îÅ, =àR¡-t¡à, ºàÒü Ò¹à*¤à ë>ì¹[i¡®¡ "ài¢¡A¡ã íº[¹¤à ³Úà³ "[Î W¡[Ò ³[¹ Wå¡š—à t¡³Ò>[Jú
1976 t¡[ƒ ëA¡à¹Î 빚ìi¡à[¹ [k¡ìÚi¡¹ [º}J;tå¡>à ³ÒàB¡ã ºàÒü[¹A¡ šàó¡³ ³³àR¡ ÅìUàÚ ³W¡àƒåƒà ºãºà t¡´¬à ëÒï¹A¡Òüú ¹t¡> ³Åà³A—¡à ³šà–ƒKã ºàA¡šà &³[š>[W¡}¤à "ìW¡ï¤à ëšà[º[i¡[ÎÚà>[Å} ºàA¡šƒà [Ò[–ƒƒà Òü}[ºÎt¡à ëšøàNøà³ ëÒàÎ *Òü¤ƒà íšÅà J¹à-J¹à ó¡}ºA¡šƒå>à [ººà [¹Òà¹ìźKã "W¡à-"=A¡, W¡à =A—¡¤à *Òüƒå>à ºãºà A¡Äà t¡´¶ãú ºãºàƒà [=Ä>¤à ‹åìºàK "³à t¡R¡àÒüó¡ƒ>à W¡R¡¤ƒå íºt¡ƒå>à íºA¡àÒüKã *\à "³ƒKã ¯àÚƒå>à ³ƒåKà ³[–ƒºà "³K>à ºãºà t¡´¬à ëÒïÒüú ³ƒåÎå ºãºà t¡³[ºîR¡ ÑHæºKã[>>à ‹åìºàKtå¡ ëºï¤à ºàA¡Òüú ÑH溃à l¡ü;ºå¹Kà "³åA¡ šå¹v¡ûå¡>à ºãºà t¡´¬ƒà [Å[\îÄú "Îå´•à ¯à>à ëÒà;>ƒå>à [Ò\³ "R¡à}ÒºKã ‘[ÅìR¡àº Òü–ƒå’ l¡àX &A¡àƒ³ãƒà l¡ü;ìºú ³=} "³Îå *[ƒìi¡à[¹Ú³ "[Î ³v¡û¡ƒà ‘Å>ì¹´¬ã W¡àÒüÅøà’ ³àÚ šàA—¡à l¡üvå¡>à ëA¡à¹ÎA¡ã &v¡û¡¹ ë³´¬¹ 1415 Ç¡ì¹ú ³ƒåƒKã [ƒ[ÀKã Åøã¹à³ ëΖi¡¹Kã [ƒì¹v¡û¡¹ Rajendra Nath t¡à [W¡[k¡ Òüƒå>à ÒüÒà> ÒàÄà ºãºà l¡ü;šà ëÒï[Jú [ƒ[Àƒà "Òà>¤à ºãºà "[Î l¡ü;šà ë>àR¡à>¤ƒ[ƒ ë>àR¡à>¤Kã šà*ìW¡[Å}ƒà ºãºàKã ¯à¹ã>à [>>ìJøú ³[΃Kã ¹t¡> [=Úà³Kã ëšÃ ë>Îì>ºKã =àv¡û¡à ëšàJàÚ¤à ëÒï[Jú "¯à¤[ƒ ºãºà l¡ü;ºå¹Kà ÒÀA¡šƒà W¡à[>}R¡àÒü ó¡à*¤à íºt¡ƒå>à [ƒ³àšå¹ƒKã yA¡ l¡öàÒü®¡¹ "³ƒà A¡Äà ÒàÚ>ƒå>à È> šå¹A¡šà yA¡ ³>å}ƒà ³³àR¡ƒà &v¡û¡¹, &ìyû¡Î[Å} ët¡à}ƒå>à ¯à>à Òü´£¡àº ëÚï¹A¡[J ú "Îå´•à ¯à>à =¯àÚ Jå¤àv¡û¡à Òàœ¡æ>à ºãºà ët¡ï¹A¡šƒKã l¡üìW¡A¡ ºà}î³ìƒà} 1979 ƒà l¡ü;šƒKã[ƒ ÎUãt¡ >ài¡A¡ &A¡àƒ³ã>à ºåšà [º[Å} "[>JA¡ [š¹v¡ûå¡>à ³ìJàÚ ³Úà³ ºåšà 40 t¡º¤ W¡à¤à ëÒï[Jú ³[Î>à ëA¡à¹Î 빚ìi¡à[¹ [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤à ëšøàìó¡ìÑ•º [k¡ìÚi¡¹ A¡´š[> "³à *Òü>à ³à캳 ó¡à*[¹¤[ÎKã "Òà>¤à t¡º¤ W¡à¤à ëÒï¤[>ú (7)
ëA¡à¹ÎA¡ã "³Îå} ¹t¡> [=Úà³Kã *Òü>à 1979 "[Î Úà´•à ³¹ç¡*Òü¤à t¡àS¡A¡ "³[>ú ³ÒàA—¡à W¡[Ò[΃à l¡üìW¡A¡ ºà}î³ìƒà} šåì=àv¡ûå¡>à 'ìJàÚKã A¡ºW¡¹, 'ìJàÚKã ëiö[ÎÎ> "³åA¡ [¹[ƒìÑH஡¹ ët¡ïƒå>à 'ìJàÚKã A¡ºW¡ì¹º "àÒüìƒ[–i¡[i¡ ë>Îì>º ëÑHºƒà Åv¡û¡àA¡šà ëÒï¹A¡Òüú ³[ÎKã ëi¡ö–ƒ "[Î "¹àÚ¤à "³à >ìv¡ óå¡Uà ¯à¹ã¤å [Å[\ăå>à "A¡>¤à i塺 "³à *Òü¹¤à ëÎà[ÎìÚº \[Ê¡Î, gender issues Identity politics A¡ã ³¹³ A¡Úàƒà [Å[\Ĥà ëÒï¹A¡šà ëJàR¡=àR¡ "³[>ú ëºàÚ>>à ¹t¡> [=Úà´•à W¡[Ò "[γv¡û¡ƒà ë¤UºKã l¡öà³à[i¡Å, [ƒì¹v¡û¡¹ ¤àƒº ιA¡à¹Kã J«àÒüƒKã ³šàUº A¡>¤à ëšà[º[i¡ìA¡º ëšÃ[Å}Kã ³>å}ƒà "³à *Òü[¹¤à Joolus (The Procession) "[Î &ƒà육Î> ët¡ïƒå>à ³[ošå¹Kã [>Úå A¡[–ƒÎ> "³ƒà šåì=àAáA¡Òüú Julus šå ¹t¡> [=Úà´•à ³ã šì¹} ÒàÚ>à Òì–ƒàv¡ûå¡>à &[¹Úà> [k¡ìÚi¡¹>à [Å>¤à ëó¡[ʡ줺 *ó¡ ëšÃ\Kã "׳ǡ¤à &[ƒÎ–ƒà l¡ü;[Jú
ëšÃ "[Îƒà ¹t¡> [=Úà´•à Participatory theatre method [Å[\ăå>à ®¡àì¤àA¡ ³¹v¡û¡Kã &v¡û¡¹[Å} ëÒïKGºKà ëÊ¡\ƒà A¡àJ;tå¡>à ºãºà ët¡ï¹A¡šà ³JºKã &Gš[¹ì³–i¡ "[Î W¡x¹A¡[Jú Proscenium Kã Demarcation =åKàÒüƒå>à ³ìÒïÅàKã šàìó¡à¢³¹Kà "ìÚ}¤Kã ³¹v¡û¡à íº¹´¬à šº "ƒå =åKàÒü¹A¡[Jú ³[ÎKã ¤àƒºƒàKã third theatre >yKà &[šA¡ [k¡ìÚi¡¹ >;yKà ëó¡à¹³ [k¡ìÚi¡¹Kã šàìó¡à¢ì³X "³à ¹t¡>>à šàÚJ;ºA¡šà "[Î>à ³t¡³ "ƒåƒà effecitve theatre Kã ³ÅA¡ "³à ÒàÚ¤[ƒ social and political context of Manipur ƒà W¡à*>à Åàóå¡ [š¤à R¡³[Jú ³tå¡} t¡à¹A¡šà ëšÃ A¡Úàƒà ¹t¡> [=Úà´•à [ó¡[\ìA¡º ëÎXt¡à =åKàÒü¤à "[Î ët¡àA¡ì=àv¡ûå¡>à ³ÒàB¡ã ëšÃ "Úà´¬ƒà "ìÚR¡¤Kà šàìó¡à¢³¹KKã ³¹v¡û¡à Jà[¹¤à šº "[Î Úà´•à íÒ-[Å}>à mental engagement "³Îå} direct speech >[W¡}¤à [Å[\ăå>Îå actor, spectator Kã ³[¹ "[Î ëÒÄà ëW¡;[źÒÀA¡Òüú
¹t¡> [=Úà³Kã ³àKã [k¡ìÚi¡¹ƒà ëÚ}¤à [³;ìÚR¡ "[Î Úà´•à ó¡î\, Úà´•à ët¡àR¡à[Àú ‘[k¡ìÚi¡¹ ët¡ï¤à t¡à¹¤[ƒ, A¡ìº[v¡û¡š [=[S¡}ƒà Úà´•à "ìW¡ï¤à Òüì>à; "³à šãú [k¡ìÚi¡¹ƒà &[v¡û¡[¤[t¡ Úà´•à W¡R¡Òüú ³ã ³Úà³[ÎKã ³¹v¡û¡à "ó¡¤à [¹ìºÎ>[Åš Úà*‰ì¤àÒü[ƒ ³ã ³Úà³[Î "³Kà "³Kà "–ƒ¹ìÊ¡[–ƒ} íºyì¤àÒü[ƒ, A¡ƒàÒüƒKã [k¡ìÚi¡¹ ët¡ï¤à ÚàKƒìK? "ƒå>à ׸ì³> [¹ìºÎ>[Κ ó¡K;Ò>¤Kã ³t¡à}ƒà [k¡ìÚi¡¹[Î Úà´•à A¡àĤà ëšà;ÅA¡ "³[>ú [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤[Î[ƒ [ÎìÊ¡³[Î>à ºàÀA¡šƒà ë=à[Aá¤à Úà[>}ƒ¤à ³Úà³[Î W塳ì=àA—¡¤à ëÒà;>¤[Î "³[ƒ W塳ì=àA¡š[Î A¡¹´•à W塳ì=àB¡ƒìK ÒàÚ¤ƒå γà\Kà t¡à>¤[>ú’ (7)
"ƒå>à ³ÒàB¡ã [ó¡ìºàìÎà[ó¡ìKº [®¡Úå "[Î J¹Kà ëÚ}¤à Úà¤[ƒ [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤[ÎKã ³¹³W¡; "[Î W¡[Ò [º[Å} 23 Kã ³³àR¡ƒKã Òü¹[´Ã¤à NøãA¡, ë¹à³à>, Î}ÑHõt¡ l¡öà³à[i¡Å[Å} "[Î>à Òü¹[´Ã¤à l¡öà³à[Å} "[Îƒà ³t¡³ ³ƒåKã socio-economic religious structure "[Î ëÒA¡ ºàÀåA¡šà ³t¡³ƒà ³ƒåKã ³àìÚàv¡û¡à ëšøàìi¡Ê¡ ët¡ï¤à ÒàÚ¤[Î [k¡ìÚi¡¹Kã ët¡àš-ìt¡àÙà ³¹³W¡;[> ÒàÒü¤[Î ³ÒàA—¡à t¡v¡>à ÒàÚ¤à "³[>ú "[ÎP¡´¬à JåÄàÒü "³¤å "Wå¡´¬à º´¬ãƒà šåKìƒï[¹¤à [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤[Τå ëšøàìó¡ìÑ•[À W¡R¡[ÅìK ÒàÚ¹¤[ƒ ³ÒàA¡ "ƒå "ìÅ}¤à ³ã "³à *Òü¤à t¡àÒüú JåÄàÒü¤å ëÅ}ìƒàB¡ìƒï[¹¤à ºãºà l¡ü;ó¡³ "ìƒà "ìÅ}¤à sacred space ºàÒüÅR¡, ÅøàÒü> "³à *Òü¤à t¡àÒü ÒàÚ¤[Î ³ÒàB¡ã "ìW¡;šà =à\¤[>ú ³¹³ "ƒå>à ¹t¡> [=Úà´•à [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤ìÎ ët¡àR¡à>-ìt¡àR¡à>¤à [¹Wå¡ìÚº ³Úà³ "³>à ³ÒàB¡ã *[Gì\> *Òü¹Kà W¡;W¡[¹¤à Spiritual journey "³[> ÒàÚ>à ëW¡;>à =àìKàÄ[Jú ³¹³ "[γv¡û¡>à ³ÒàB¡ã ëA¡à¹Î 빚ìi¡à[¹ A¡³ìšÃG "ìÎ ëÒA¡ W¡R¡¤à ³t¡³ƒà Buddhist shrine complex "³ƒà ó¡}¤à ambience Å´•à synthesis of architecture, symbolism, nature, ritual, silence "³[ƒ Sacred Symbol Wheel ó¡à*¤à ë=–ƒå>à =´¬à ë=}>[J ú
"ƒåKà ¹t¡> [=Úà³Kã creative-psychological technique A¡ãƒ³A¡ Meditation ët¡ïó¡³ "[Î>à A¡³ìšÃG "[ÎKã ³ÚàÚ W¡¤åv¡û¡à Shrine playhouse "[ÎKà ëÒA¡ t¡àÒü>>à small garden bridge "³à ºàÀKà #>à Aå¡š—à Jà}ìšàA¡ ³W¡à "³à íºú "Úà´¬à ³t¡³ƒà ³ó¡³ "[΃à íºú ëºàÚ>>à [k¡ìÚi¡¹ A¡´š[> "[ÎKã "à[i¢¡Ê¡[Å} "[ÎÎå "ìÚï¤à monastic tradition ƒà íº¤à "ìÚï¤à highly disciplined character "ƒå ³ó¡³ "[΃à l¡ü¤à ó¡}R¡ãú ³ìJàÚ>à ¹t¡> [=Úà´¬å l¡ü¤à ³t¡³ƒà ëJàR¡l¡üš ëºïì=àv¡ûå¡>à ³ìJàR¡ šàÚƒå>à Jå¹ç¡´ÃKà tå¡} ÒÄà ë=àA¡[JK[>ú ³ìJàÚ ëºàÒü>à [k¡ìÚi¡¹ƒà ºàÒü[³} ëºï¹¤à [k¡ìÚi¡¹K㠺촬àÒü¤à "³³³P¡³ ¯àA¡ ët¡ïÒüú
¹t¡> [=Úà´•à 1970 Kã ³t¡³ƒà "A¡>¤à í>>[J¤à [=[\>[J¤Kã ³¹v¡û¡à ët¡àR¡à>-ìt¡àR¡à>¤à [¹Wå¡ìÚº ëó¡à³¢[Å} J僳 *Òü>à Òü[–ƒÚà> [¹Wå¡ìÚº, NøãA¡ [¹Wå¡ìÚº, \šà[>\ [¹Wå¡ìÚº, ³[ošå¹Kã [¹Wå¡ìÚº, º³ A¡ÚàKã [¹Wå¡ìÚº[Å} "[Î JR¡>>¤à ëJĤà "³Îå} ³àĤ>à A¡[¹ì>à JR¡>>¤à A¡Äà ëÒà;>[J ú ¹t¡> [=Úà´•à ³ÒàB¡ã [=ìÚi¡¹Kã "R¡>¤à ëJàR¡W¡v¡Kã ëÒï>à ë³àl¢¡> [k¡ìÚi¡¹ƒà spiritual "³Îå} transformative power "ìÎ A¡Äà Ò[gĤà ëÒà;>¹A¡[Jú ³[Î ³Úà³ "[Τå "³åA¡ Rediscover ët¡ï>>¤à, š¯à¹ "[Î Ò[gÀA—¡¤à ³ÒàA—¡à [¹Wå¡ìÚº ëó¡à³¢ ët¡àR¡à> ët¡àR¡à>¤[Å} t¡Jv¡>à JR¡>>¤à ëÒà;>¹A¡[Jú ³t¡³ƒåƒKã ëÒï>à [¹Wå¡ìÚº[Å} "[Î¤å ³ìt¡ï t¡´¬Kã ³×v¡à ³îJ ó¡}>à [=[\–ƒå>à (deeply research) JR¡>¤à ëÒà;>¤Kà ëºàÚ>>à unnecessary details [Å} "[Î ëºïì=àAáKà (remove) [ó¡\å³ =àƒå>à Wå¡ì=àAáKà [¹ó¡àÒü> ëó¡à³¢ "³ƒà ëÊ¡\ƒà =àU;ºA¡[J ú
³[ÎKã t¡àS¡A¡ "[΃à Å>ì¹´¬ã W¡àÒüÅà, l¡üìW¡A¡ ºà}î³ìƒà} 1978, 1979 ƒà l¡ü;º¤à ³tå¡}ƒà ¹t¡> [=Úà³Kã J«àÒüƒKã ³šåR¡ ó¡à¤à ³[ošå¹ã [¹Wå¡ìÚºƒà root t¡à W¡R¡[Å–ƒå>à [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤ìÎ spiritual journey "³[> ÒàÚ>à "A¡>¤à strong philosophical, aesthetic "³Kà ëºàÚ>>à W¡R¡[ÅÀA¡šà ë=àR¡[\–ƒå>à ³àKã ëšÃ ‘íº³à ëÚ}[ºîR¡ Jå>å A¡à¤à’ 1980 ƒà šåì=àAáA¡Òüú ³[ÎKã ëšÃ "[γ[v¡û¡ í³ît¡Kã óå¡Uà¯à¹ã *Òü>Îå, šà*ì¹ï *Òü>Îå [Å[\Ĥà Úà´•à ¯àÒ씂àA¡ íº¤à óå¡Uà ¯à¹ã "³[>ú ³à¹ã[ƒ ëW¡}îº íº¤àB¡ã [>}ì=ï>à ºå¯àR¡ íº¤àB¡ã [>}ì=ïKã ³W¡à>åšã¤å ëºïƒå>à íº³ì¹´¬ã Òàš[Jú "ƒå¤å íº³ì¹>¤ã #ì¹³ íº³à A¡Äà >ःKã ºàÒü=å} šAá¤ã *Òü[Jú ³³àÚ ³[³; šå´¬à ºàÒü=å} šAá¤ã #ì¹³ íº³¤å ëW¡}îº [>}ì=ï>à JàÒü>ƒå>à ºå¯à} íº¤àv¡û¡à ÒºÒ>[Jú ºå¯à} [>}ì=ï>à ³W¡à>åšã "¯à¤ƒå ëÚ}¤à R¡³‰ƒå>à ëÎà¹àì¹–ƒà Jå¹ç¡³\[Jú ëÎà¹àì¹Äà Aå¡[¤ƒå>à ºå¯àR¡ íº¤àv¡û¡à ëW¡[À¤à tå¡ì¹–ƒà #¹ç¡šÒÀKà ºàÒü=å} šå´¬à ëA¡àA¡[Jú ë>à}³à JR¡ìÒïƒ>à ëW¡}îº [>}ì=ï>à Åà t¡à>¤Kã º´¬ãƒà JåÄå "³à ëºïƒå>à ³>àÒü ³Åº>à W¡à>¤à ëÒà[>[¹îR¡ƒà ºàÒü=å} ëA¡àAá¤ã ó¡\Jø¤ã #ì¹³ íº¤à l¡ü¤ƒà ëÚ}ƒå>à íº¤ƒKã Jå>å "ƒå W¡à¤à Úàƒ>à A¡à[Jú ³[Î[> íº³à ëÚ}[ºîR¡ƒà Jå>å A¡à¤àú
³[ÎKã óå¡Uà ¯à¹ã "[Î ¹t¡> [=Úà´•à l¡öà³à *Òü>à Òüì=àv¡ûå¡>à Ancient roots t¡à W¡R¡[Å–ƒå>à ÅìKຠA¡àR¡î\ ³ÅàÄà "ƒåîR¡ 1300 [¤:[Î: ƒà [>}ì=ï A¡à}¤>à ëÒïìƒàAá´¬à ³ÅàÄà "[Î ëÊ¡\ƒà &v¡û¡¹[Å} ÅàĤà l¡ü;ºA¡[Jú ëšÃ "[Î ¹t¡> [=Úà³Kã "ìÚï¤à &Gš[¹ì³ì–i¡º ëšÃ "³à *Òü¤v¡à >v¡>à Folk visual art ú A¡>ìÎœ¡Kã "R¡A¡šà Òüì³\ ÅìKຠA¡àR¡î\ ÅàĤà ëÊ¡\ƒà =àU;ºA¡[Jú ³[ÎKã šàìó¡à¢ì³X "[΃à ëA¡à¹Î 빚ìi¡à¢[¹Kã [>}[=>à ëšøàìó¡ìÑ•[À trained ët¡ï¹¤à ÒA¡W¡à} "ƒå>à [³; =Aá¤à ÅìKຠA¡à}î\ l¡üvå¡>à "R¡A¡šà stunning visual "³à ÅàKvå¡>à "ì>ï¤à ³Òà* "³à [š¹A¡[Jú
[email protected]
1976 t¡[ƒ ëA¡à¹Î 빚ìi¡à[¹ [k¡ìÚi¡¹ [º}J;tå¡>à ³ÒàB¡ã ºàÒü[¹A¡ šàó¡³ ³³àR¡ ÅìUàÚ ³W¡àƒåƒà ºãºà t¡´¬à ëÒï¹A¡Òüú ¹t¡> ³Åà³A—¡à ³šà–ƒKã ºàA¡šà &³[š>[W¡}¤à "ìW¡ï¤à ëšà[º[i¡[ÎÚà>[Å} ºàA¡šƒà [Ò[–ƒƒà Òü}[ºÎt¡à ëšøàNøà³ ëÒàÎ *Òü¤ƒà íšÅà J¹à-J¹à ó¡}ºA¡šƒå>à [ººà [¹Òà¹ìźKã "W¡à-"=A¡, W¡à =A—¡¤à *Òüƒå>à ºãºà A¡Äà t¡´¶ãú ºãºàƒà [=Ä>¤à ‹åìºàK "³à t¡R¡àÒüó¡ƒ>à W¡R¡¤ƒå íºt¡ƒå>à íºA¡àÒüKã *\à "³ƒKã ¯àÚƒå>à ³ƒåKà ³[–ƒºà "³K>à ºãºà t¡´¬à ëÒïÒüú ³ƒåÎå ºãºà t¡³[ºîR¡ ÑHæºKã[>>à ‹åìºàKtå¡ ëºï¤à ºàA¡Òüú ÑH溃à l¡ü;ºå¹Kà "³åA¡ šå¹v¡ûå¡>à ºãºà t¡´¬ƒà [Å[\îÄú "Îå´•à ¯à>à ëÒà;>ƒå>à [Ò\³ "R¡à}ÒºKã ‘[ÅìR¡àº Òü–ƒå’ l¡àX &A¡àƒ³ãƒà l¡ü;ìºú ³=} "³Îå *[ƒìi¡à[¹Ú³ "[Î ³v¡û¡ƒà ‘Å>ì¹´¬ã W¡àÒüÅøà’ ³àÚ šàA—¡à l¡üvå¡>à ëA¡à¹ÎA¡ã &v¡û¡¹ ë³´¬¹ 1415 Ç¡ì¹ú ³ƒåƒKã [ƒ[ÀKã Åøã¹à³ ëΖi¡¹Kã [ƒì¹v¡û¡¹ Rajendra Nath t¡à [W¡[k¡ Òüƒå>à ÒüÒà> ÒàÄà ºãºà l¡ü;šà ëÒï[Jú [ƒ[Àƒà "Òà>¤à ºãºà "[Î l¡ü;šà ë>àR¡à>¤ƒ[ƒ ë>àR¡à>¤Kã šà*ìW¡[Å}ƒà ºãºàKã ¯à¹ã>à [>>ìJøú ³[΃Kã ¹t¡> [=Úà³Kã ëšÃ ë>Îì>ºKã =àv¡û¡à ëšàJàÚ¤à ëÒï[Jú "¯à¤[ƒ ºãºà l¡ü;ºå¹Kà ÒÀA¡šƒà W¡à[>}R¡àÒü ó¡à*¤à íºt¡ƒå>à [ƒ³àšå¹ƒKã yA¡ l¡öàÒü®¡¹ "³ƒà A¡Äà ÒàÚ>ƒå>à È> šå¹A¡šà yA¡ ³>å}ƒà ³³àR¡ƒà &v¡û¡¹, &ìyû¡Î[Å} ët¡à}ƒå>à ¯à>à Òü´£¡àº ëÚï¹A¡[J ú "Îå´•à ¯à>à =¯àÚ Jå¤àv¡û¡à Òàœ¡æ>à ºãºà ët¡ï¹A¡šƒKã l¡üìW¡A¡ ºà}î³ìƒà} 1979 ƒà l¡ü;šƒKã[ƒ ÎUãt¡ >ài¡A¡ &A¡àƒ³ã>à ºåšà [º[Å} "[>JA¡ [š¹v¡ûå¡>à ³ìJàÚ ³Úà³ ºåšà 40 t¡º¤ W¡à¤à ëÒï[Jú ³[Î>à ëA¡à¹Î 빚ìi¡à[¹ [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤à ëšøàìó¡ìÑ•º [k¡ìÚi¡¹ A¡´š[> "³à *Òü>à ³à캳 ó¡à*[¹¤[ÎKã "Òà>¤à t¡º¤ W¡à¤à ëÒï¤[>ú (7)
ëA¡à¹ÎA¡ã "³Îå} ¹t¡> [=Úà³Kã *Òü>à 1979 "[Î Úà´•à ³¹ç¡*Òü¤à t¡àS¡A¡ "³[>ú ³ÒàA—¡à W¡[Ò[΃à l¡üìW¡A¡ ºà}î³ìƒà} šåì=àv¡ûå¡>à 'ìJàÚKã A¡ºW¡¹, 'ìJàÚKã ëiö[ÎÎ> "³åA¡ [¹[ƒìÑH஡¹ ët¡ïƒå>à 'ìJàÚKã A¡ºW¡ì¹º "àÒüìƒ[–i¡[i¡ ë>Îì>º ëÑHºƒà Åv¡û¡àA¡šà ëÒï¹A¡Òüú ³[ÎKã ëi¡ö–ƒ "[Î "¹àÚ¤à "³à >ìv¡ óå¡Uà ¯à¹ã¤å [Å[\ăå>à "A¡>¤à i塺 "³à *Òü¹¤à ëÎà[ÎìÚº \[Ê¡Î, gender issues Identity politics A¡ã ³¹³ A¡Úàƒà [Å[\Ĥà ëÒï¹A¡šà ëJàR¡=àR¡ "³[>ú ëºàÚ>>à ¹t¡> [=Úà´•à W¡[Ò "[γv¡û¡ƒà ë¤UºKã l¡öà³à[i¡Å, [ƒì¹v¡û¡¹ ¤àƒº ιA¡à¹Kã J«àÒüƒKã ³šàUº A¡>¤à ëšà[º[i¡ìA¡º ëšÃ[Å}Kã ³>å}ƒà "³à *Òü[¹¤à Joolus (The Procession) "[Î &ƒà육Î> ët¡ïƒå>à ³[ošå¹Kã [>Úå A¡[–ƒÎ> "³ƒà šåì=àAáA¡Òüú Julus šå ¹t¡> [=Úà´•à ³ã šì¹} ÒàÚ>à Òì–ƒàv¡ûå¡>à &[¹Úà> [k¡ìÚi¡¹>à [Å>¤à ëó¡[ʡ줺 *ó¡ ëšÃ\Kã "׳ǡ¤à &[ƒÎ–ƒà l¡ü;[Jú
ëšÃ "[Îƒà ¹t¡> [=Úà´•à Participatory theatre method [Å[\ăå>à ®¡àì¤àA¡ ³¹v¡û¡Kã &v¡û¡¹[Å} ëÒïKGºKà ëÊ¡\ƒà A¡àJ;tå¡>à ºãºà ët¡ï¹A¡šà ³JºKã &Gš[¹ì³–i¡ "[Î W¡x¹A¡[Jú Proscenium Kã Demarcation =åKàÒüƒå>à ³ìÒïÅàKã šàìó¡à¢³¹Kà "ìÚ}¤Kã ³¹v¡û¡à íº¹´¬à šº "ƒå =åKàÒü¹A¡[Jú ³[ÎKã ¤àƒºƒàKã third theatre >yKà &[šA¡ [k¡ìÚi¡¹ >;yKà ëó¡à¹³ [k¡ìÚi¡¹Kã šàìó¡à¢ì³X "³à ¹t¡>>à šàÚJ;ºA¡šà "[Î>à ³t¡³ "ƒåƒà effecitve theatre Kã ³ÅA¡ "³à ÒàÚ¤[ƒ social and political context of Manipur ƒà W¡à*>à Åàóå¡ [š¤à R¡³[Jú ³tå¡} t¡à¹A¡šà ëšÃ A¡Úàƒà ¹t¡> [=Úà´•à [ó¡[\ìA¡º ëÎXt¡à =åKàÒü¤à "[Î ët¡àA¡ì=àv¡ûå¡>à ³ÒàB¡ã ëšÃ "Úà´¬ƒà "ìÚR¡¤Kà šàìó¡à¢³¹KKã ³¹v¡û¡à Jà[¹¤à šº "[Î Úà´•à íÒ-[Å}>à mental engagement "³Îå} direct speech >[W¡}¤à [Å[\ăå>Îå actor, spectator Kã ³[¹ "[Î ëÒÄà ëW¡;[źÒÀA¡Òüú
¹t¡> [=Úà³Kã ³àKã [k¡ìÚi¡¹ƒà ëÚ}¤à [³;ìÚR¡ "[Î Úà´•à ó¡î\, Úà´•à ët¡àR¡à[Àú ‘[k¡ìÚi¡¹ ët¡ï¤à t¡à¹¤[ƒ, A¡ìº[v¡û¡š [=[S¡}ƒà Úà´•à "ìW¡ï¤à Òüì>à; "³à šãú [k¡ìÚi¡¹ƒà &[v¡û¡[¤[t¡ Úà´•à W¡R¡Òüú ³ã ³Úà³[ÎKã ³¹v¡û¡à "ó¡¤à [¹ìºÎ>[Åš Úà*‰ì¤àÒü[ƒ ³ã ³Úà³[Î "³Kà "³Kà "–ƒ¹ìÊ¡[–ƒ} íºyì¤àÒü[ƒ, A¡ƒàÒüƒKã [k¡ìÚi¡¹ ët¡ï¤à ÚàKƒìK? "ƒå>à ׸ì³> [¹ìºÎ>[Κ ó¡K;Ò>¤Kã ³t¡à}ƒà [k¡ìÚi¡¹[Î Úà´•à A¡àĤà ëšà;ÅA¡ "³[>ú [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤[Î[ƒ [ÎìÊ¡³[Î>à ºàÀA¡šƒà ë=à[Aá¤à Úà[>}ƒ¤à ³Úà³[Î W塳ì=àA—¡¤à ëÒà;>¤[Î "³[ƒ W塳ì=àA¡š[Î A¡¹´•à W塳ì=àB¡ƒìK ÒàÚ¤ƒå γà\Kà t¡à>¤[>ú’ (7)
"ƒå>à ³ÒàB¡ã [ó¡ìºàìÎà[ó¡ìKº [®¡Úå "[Î J¹Kà ëÚ}¤à Úà¤[ƒ [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤[ÎKã ³¹³W¡; "[Î W¡[Ò [º[Å} 23 Kã ³³àR¡ƒKã Òü¹[´Ã¤à NøãA¡, ë¹à³à>, Î}ÑHõt¡ l¡öà³à[i¡Å[Å} "[Î>à Òü¹[´Ã¤à l¡öà³à[Å} "[Îƒà ³t¡³ ³ƒåKã socio-economic religious structure "[Î ëÒA¡ ºàÀåA¡šà ³t¡³ƒà ³ƒåKã ³àìÚàv¡û¡à ëšøàìi¡Ê¡ ët¡ï¤à ÒàÚ¤[Î [k¡ìÚi¡¹Kã ët¡àš-ìt¡àÙà ³¹³W¡;[> ÒàÒü¤[Î ³ÒàA—¡à t¡v¡>à ÒàÚ¤à "³[>ú "[ÎP¡´¬à JåÄàÒü "³¤å "Wå¡´¬à º´¬ãƒà šåKìƒï[¹¤à [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤[Τå ëšøàìó¡ìÑ•[À W¡R¡[ÅìK ÒàÚ¹¤[ƒ ³ÒàA¡ "ƒå "ìÅ}¤à ³ã "³à *Òü¤à t¡àÒüú JåÄàÒü¤å ëÅ}ìƒàB¡ìƒï[¹¤à ºãºà l¡ü;ó¡³ "ìƒà "ìÅ}¤à sacred space ºàÒüÅR¡, ÅøàÒü> "³à *Òü¤à t¡àÒü ÒàÚ¤[Î ³ÒàB¡ã "ìW¡;šà =à\¤[>ú ³¹³ "ƒå>à ¹t¡> [=Úà´•à [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤ìÎ ët¡àR¡à>-ìt¡àR¡à>¤à [¹Wå¡ìÚº ³Úà³ "³>à ³ÒàB¡ã *[Gì\> *Òü¹Kà W¡;W¡[¹¤à Spiritual journey "³[> ÒàÚ>à ëW¡;>à =àìKàÄ[Jú ³¹³ "[γv¡û¡>à ³ÒàB¡ã ëA¡à¹Î 빚ìi¡à[¹ A¡³ìšÃG "ìÎ ëÒA¡ W¡R¡¤à ³t¡³ƒà Buddhist shrine complex "³ƒà ó¡}¤à ambience Å´•à synthesis of architecture, symbolism, nature, ritual, silence "³[ƒ Sacred Symbol Wheel ó¡à*¤à ë=–ƒå>à =´¬à ë=}>[J ú
"ƒåKà ¹t¡> [=Úà³Kã creative-psychological technique A¡ãƒ³A¡ Meditation ët¡ïó¡³ "[Î>à A¡³ìšÃG "[ÎKã ³ÚàÚ W¡¤åv¡û¡à Shrine playhouse "[ÎKà ëÒA¡ t¡àÒü>>à small garden bridge "³à ºàÀKà #>à Aå¡š—à Jà}ìšàA¡ ³W¡à "³à íºú "Úà´¬à ³t¡³ƒà ³ó¡³ "[΃à íºú ëºàÚ>>à [k¡ìÚi¡¹ A¡´š[> "[ÎKã "à[i¢¡Ê¡[Å} "[ÎÎå "ìÚï¤à monastic tradition ƒà íº¤à "ìÚï¤à highly disciplined character "ƒå ³ó¡³ "[΃à l¡ü¤à ó¡}R¡ãú ³ìJàÚ>à ¹t¡> [=Úà´¬å l¡ü¤à ³t¡³ƒà ëJàR¡l¡üš ëºïì=àv¡ûå¡>à ³ìJàR¡ šàÚƒå>à Jå¹ç¡´ÃKà tå¡} ÒÄà ë=àA¡[JK[>ú ³ìJàÚ ëºàÒü>à [k¡ìÚi¡¹ƒà ºàÒü[³} ëºï¹¤à [k¡ìÚi¡¹K㠺촬àÒü¤à "³³³P¡³ ¯àA¡ ët¡ïÒüú
¹t¡> [=Úà´•à 1970 Kã ³t¡³ƒà "A¡>¤à í>>[J¤à [=[\>[J¤Kã ³¹v¡û¡à ët¡àR¡à>-ìt¡àR¡à>¤à [¹Wå¡ìÚº ëó¡à³¢[Å} J僳 *Òü>à Òü[–ƒÚà> [¹Wå¡ìÚº, NøãA¡ [¹Wå¡ìÚº, \šà[>\ [¹Wå¡ìÚº, ³[ošå¹Kã [¹Wå¡ìÚº, º³ A¡ÚàKã [¹Wå¡ìÚº[Å} "[Î JR¡>>¤à ëJĤà "³Îå} ³àĤ>à A¡[¹ì>à JR¡>>¤à A¡Äà ëÒà;>[J ú ¹t¡> [=Úà´•à ³ÒàB¡ã [=ìÚi¡¹Kã "R¡>¤à ëJàR¡W¡v¡Kã ëÒï>à ë³àl¢¡> [k¡ìÚi¡¹ƒà spiritual "³Îå} transformative power "ìÎ A¡Äà Ò[gĤà ëÒà;>¹A¡[Jú ³[Î ³Úà³ "[Τå "³åA¡ Rediscover ët¡ï>>¤à, š¯à¹ "[Î Ò[gÀA—¡¤à ³ÒàA—¡à [¹Wå¡ìÚº ëó¡à³¢ ët¡àR¡à> ët¡àR¡à>¤[Å} t¡Jv¡>à JR¡>>¤à ëÒà;>¹A¡[Jú ³t¡³ƒåƒKã ëÒï>à [¹Wå¡ìÚº[Å} "[Î¤å ³ìt¡ï t¡´¬Kã ³×v¡à ³îJ ó¡}>à [=[\–ƒå>à (deeply research) JR¡>¤à ëÒà;>¤Kà ëºàÚ>>à unnecessary details [Å} "[Î ëºïì=àAáKà (remove) [ó¡\å³ =àƒå>à Wå¡ì=àAáKà [¹ó¡àÒü> ëó¡à³¢ "³ƒà ëÊ¡\ƒà =àU;ºA¡[J ú
³[ÎKã t¡àS¡A¡ "[΃à Å>ì¹´¬ã W¡àÒüÅà, l¡üìW¡A¡ ºà}î³ìƒà} 1978, 1979 ƒà l¡ü;º¤à ³tå¡}ƒà ¹t¡> [=Úà³Kã J«àÒüƒKã ³šåR¡ ó¡à¤à ³[ošå¹ã [¹Wå¡ìÚºƒà root t¡à W¡R¡[Å–ƒå>à [k¡ìÚi¡¹ ÒàÚ¤ìÎ spiritual journey "³[> ÒàÚ>à "A¡>¤à strong philosophical, aesthetic "³Kà ëºàÚ>>à W¡R¡[ÅÀA¡šà ë=àR¡[\–ƒå>à ³àKã ëšÃ ‘íº³à ëÚ}[ºîR¡ Jå>å A¡à¤à’ 1980 ƒà šåì=àAáA¡Òüú ³[ÎKã ëšÃ "[γ[v¡û¡ í³ît¡Kã óå¡Uà¯à¹ã *Òü>Îå, šà*ì¹ï *Òü>Îå [Å[\Ĥà Úà´•à ¯àÒ씂àA¡ íº¤à óå¡Uà ¯à¹ã "³[>ú ³à¹ã[ƒ ëW¡}îº íº¤àB¡ã [>}ì=ï>à ºå¯àR¡ íº¤àB¡ã [>}ì=ïKã ³W¡à>åšã¤å ëºïƒå>à íº³ì¹´¬ã Òàš[Jú "ƒå¤å íº³ì¹>¤ã #ì¹³ íº³à A¡Äà >ःKã ºàÒü=å} šAá¤ã *Òü[Jú ³³àÚ ³[³; šå´¬à ºàÒü=å} šAá¤ã #ì¹³ íº³¤å ëW¡}îº [>}ì=ï>à JàÒü>ƒå>à ºå¯à} íº¤àv¡û¡à ÒºÒ>[Jú ºå¯à} [>}ì=ï>à ³W¡à>åšã "¯à¤ƒå ëÚ}¤à R¡³‰ƒå>à ëÎà¹àì¹–ƒà Jå¹ç¡³\[Jú ëÎà¹àì¹Äà Aå¡[¤ƒå>à ºå¯àR¡ íº¤àv¡û¡à ëW¡[À¤à tå¡ì¹–ƒà #¹ç¡šÒÀKà ºàÒü=å} šå´¬à ëA¡àA¡[Jú ë>à}³à JR¡ìÒïƒ>à ëW¡}îº [>}ì=ï>à Åà t¡à>¤Kã º´¬ãƒà JåÄå "³à ëºïƒå>à ³>àÒü ³Åº>à W¡à>¤à ëÒà[>[¹îR¡ƒà ºàÒü=å} ëA¡àAá¤ã ó¡\Jø¤ã #ì¹³ íº¤à l¡ü¤ƒà ëÚ}ƒå>à íº¤ƒKã Jå>å "ƒå W¡à¤à Úàƒ>à A¡à[Jú ³[Î[> íº³à ëÚ}[ºîR¡ƒà Jå>å A¡à¤àú
³[ÎKã óå¡Uà ¯à¹ã "[Î ¹t¡> [=Úà´•à l¡öà³à *Òü>à Òüì=àv¡ûå¡>à Ancient roots t¡à W¡R¡[Å–ƒå>à ÅìKຠA¡àR¡î\ ³ÅàÄà "ƒåîR¡ 1300 [¤:[Î: ƒà [>}ì=ï A¡à}¤>à ëÒïìƒàAá´¬à ³ÅàÄà "[Î ëÊ¡\ƒà &v¡û¡¹[Å} ÅàĤà l¡ü;ºA¡[Jú ëšÃ "[Î ¹t¡> [=Úà³Kã "ìÚï¤à &Gš[¹ì³ì–i¡º ëšÃ "³à *Òü¤v¡à >v¡>à Folk visual art ú A¡>ìÎœ¡Kã "R¡A¡šà Òüì³\ ÅìKຠA¡àR¡î\ ÅàĤà ëÊ¡\ƒà =àU;ºA¡[Jú ³[ÎKã šàìó¡à¢ì³X "[΃à ëA¡à¹Î 빚ìi¡à¢[¹Kã [>}[=>à ëšøàìó¡ìÑ•[À trained ët¡ï¹¤à ÒA¡W¡à} "ƒå>à [³; =Aá¤à ÅìKຠA¡à}î\ l¡üvå¡>à "R¡A¡šà stunning visual "³à ÅàKvå¡>à "ì>ï¤à ³Òà* "³à [š¹A¡[Jú
[email protected]